सुमारे ८० टक्के व्यवहार मेट्रोचे; उपनगरीय रेल्वेची १५.७० लाख तिकिटे, मात्र महापालिका बस सेवांमध्ये वापर वाढवण्याचे आव्हान कायम

मुंबई: मुंबई महानगर प्रदेशातील मेट्रो, उपनगरीय रेल्वे आणि विविध महापालिका बस सेवा स्वतंत्र यंत्रणांऐवजी प्रवाशांसाठी एका डिजिटल प्रवेशद्वारातून उपलब्ध करून देण्याच्या प्रयत्नांना प्रतिसाद मिळू लागला आहे. मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणाच्या (एमएमआरडीए) ‘मुंबई वन’ ॲपने सुमारे दहा महिन्यांत १,०४,११,८२४ तिकीट व्यवहारांचा टप्पा पार केला आहे.

मात्र, एक कोटी व्यवहारांचा आकडा जितका महत्त्वाचा आहे, तितकीच त्यामागील वाहतूकनिहाय आकडेवारीही महत्त्वाची आहे. ‘मुंबई वन’वरील सुमारे ८० टक्के व्यवहार मुंबईतील मेट्रो सेवांचे आहेत. उपनगरीय रेल्वेचाही वापर लक्षणीय असला तरी महापालिका बस सेवांमधील व्यवहार तुलनेने अत्यल्प आहेत. त्यामुळे एमएमआरसाठी खऱ्या अर्थाने एकात्मिक डिजिटल वाहतूक व्यवस्था उभी करण्याच्या पुढील टप्प्यात बस नेटवर्कवरील वापर वाढवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी सुरू करण्यात आलेल्या ‘मुंबई वन’चे आतापर्यंत ८,१६,४०२ डाउनलोड्स झाले आहेत. त्यापैकी ७४ टक्के Android तर २६ टक्के iOS वापरकर्ते आहेत.

तिकीट व्यवहारांमध्ये मेट्रो मार्गिका २अ, ७, २ब आणि ९ यांचा एकत्रित वाटा सर्वाधिक असून या मार्गिकांसाठी ३०,१०,५५४ तिकिटे बुक करण्यात आली. मेट्रो मार्गिका १ साठी २८,४७,६८२, तर मेट्रो मार्गिका ३ साठी २४,३०,३७० तिकिटांचे व्यवहार झाले.

या तीन मेट्रो गटांचा विचार केल्यास ‘मुंबई वन’च्या माध्यमातून एकूण ८२,८८,६०६ मेट्रो तिकिटे बुक करण्यात आली आहेत. एकूण व्यवहारांच्या जवळपास ८० टक्के वाटा या सेवांचा आहे.

मुंबईची सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था समजून घेण्याच्या दृष्टीने उपनगरीय रेल्वेची ‘मुंबई वन’मधील उपस्थिती अधिक महत्त्वाची ठरते. मुंबईच्या दैनंदिन प्रवासाचा कणा असलेल्या उपनगरीय रेल्वेसाठी ॲपवरून १५,७०,९०६ तिकिटे बुक करण्यात आली आहेत.

मेट्रो आणि उपनगरीय रेल्वे यांना एकाच डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर आणणे हा केवळ तिकीट विक्रीचा बदल नाही. मुंबईतील मोठ्या संख्येने प्रवास हे एकाच वाहतूक साधनावर अवलंबून नसून लोकल-मेट्रो, लोकल-बस किंवा मेट्रो-बस अशा विविध माध्यमांच्या जोडणीतून पूर्ण होतात. त्यामुळे वेगवेगळ्या ऑपरेटर्सच्या तिकीट व्यवस्थांमधील डिजिटल दरी कमी करणे ही एकात्मिक शहरी वाहतूक व्यवस्थेची महत्त्वाची गरज आहे.

नवी मुंबई मेट्रो मार्गिका १ साठी ३,३८,७१८ तिकिटे बुक झाली आहेत. मात्र महापालिका बस सेवांचा वाटा तुलनेने कमी आहे. BEST साठी १,५३,३२३, TMT साठी ३३,७०६, NMMT साठी १६,६९८, MBMT साठी ७,५५३ आणि KDMT साठी केवळ २,३१४ तिकिटांची नोंद झाली आहे.

ही तफावत ‘मुंबई वन’समोरील पुढील धोरणात्मक आव्हानही दाखवते. मेट्रोमध्ये वेगाने स्वीकार झाल्यानंतर महापालिका बस नेटवर्कमध्येही डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा व्यापक वापर झाला, तरच मेट्रो स्थानकापासून प्रवाशाच्या अंतिम गंतव्यापर्यंतच्या प्रवासात एकात्मिक तिकीट व्यवस्थेचा पूर्ण लाभ मिळू शकेल.

‘मुंबई वन’मध्ये सध्या ११ सार्वजनिक वाहतूक सेवा आणि ऑपरेटर्स समाविष्ट असून मेट्रो, उपनगरीय रेल्वे, मोनोरेल आणि महापालिका बस नेटवर्कना एका डिजिटल व्यवस्थेखाली आणण्याचा प्रयत्न आहे.

यामागील धोरणात्मक प्रश्न केवळ स्वतंत्र तिकीट ॲप्सची संख्या कमी करण्याचा नाही. मुंबई महानगर प्रदेशातील प्रवासी प्रशासकीय किंवा वाहतूक संस्थांच्या सीमांनुसार प्रवास करत नाहीत. त्यांचा दैनंदिन प्रवास मुंबई, ठाणे, मीरा-भाईंदर, नवी मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांमधून तसेच वेगवेगळ्या वाहतूक सेवांमधून होतो. मात्र या सेवा वेगवेगळ्या संस्था चालवत असल्याने तिकीट, प्रवासी माहिती आणि इंटरचेंजची व्यवस्था दीर्घकाळ स्वतंत्र राहिली आहे.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी एक कोटी तिकीट व्यवहारांचा टप्पा हा एकात्मिक प्रवास पद्धतीला प्रवाशांकडून मिळत असलेल्या प्रतिसादाचे निदर्शक असल्याचे सांगितले. उपनगरीय रेल्वे, मेट्रो आणि बस सेवा एका ॲपद्वारे जोडून ‘वन एमएमआर’च्या दिशेने वाटचाल सुरू असल्याचे त्यांनी म्हटले.

उपमुख्यमंत्री तथा एमएमआरडीए अध्यक्ष एकनाथ शिंदे यांनी विविध वाहतूक व्यवस्था प्रवाशांसाठी एका व्यवस्थेप्रमाणे काम करणे हा या उपक्रमाचा केंद्रबिंदू असल्याचे सांगितले. मेट्रो, उपनगरीय रेल्वे आणि महापालिका बस सेवांना सामायिक तिकीट प्लॅटफॉर्मवर आणणे हे प्रादेशिक वाहतूक एकात्मतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

एमएमआरडीएचे महानगर आयुक्त डॉ. संजय मुखर्जी यांच्या मते, दहा महिन्यांतील प्रतिसादातून प्रवासी एकात्मिक डिजिटल मोबिलिटी स्वीकारण्यास तयार असल्याचे दिसते. विविध सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थांमधील प्रवास एका प्लॅटफॉर्मवरून अधिक सोपा करणे हा ‘मुंबई वन’चा मूळ उद्देश असल्याचे त्यांनी सांगितले.

एमएमआरमध्ये नव्या मेट्रो मार्गिका कार्यान्वित होत असताना आणि वाहतूक नेटवर्क मुंबईच्या प्रशासकीय सीमांच्या पलीकडे विस्तारत असताना अशा डिजिटल एकात्मतेचे महत्त्व आणखी वाढणार आहे. प्रत्यक्ष मेट्रो मार्ग, रेल्वे आणि बस नेटवर्क उभारणे हा एक भाग असला, तरी त्या स्वतंत्र व्यवस्थांना प्रवाशाच्या दृष्टीने एकाच वाहतूक नेटवर्कप्रमाणे कार्यरत करणे हा पुढचा टप्पा आहे.

त्यामुळे ८.१६ लाख डाउनलोड्स आणि १.०४ कोटी तिकीट व्यवहार ही ‘मुंबई वन’च्या प्रवासाची सुरुवात मानावी लागेल. मेट्रोमध्ये दिसणारा वापर उपनगरीय रेल्वे आणि विशेषतः महापालिका बस सेवांपर्यंत किती व्यापकपणे पोहोचतो, विविध वाहतूक माध्यमांमधील बदल किती सहज होतो आणि प्रवाशाला प्रत्यक्षात किती अखंड प्रवास अनुभव मिळतो, यावरच ‘मुंबई वन’ एमएमआरची खरी एकात्मिक मोबिलिटी व्यवस्था बनते की केवळ आणखी एक यशस्वी तिकीट ॲप राहते, हे ठरणार आहे.