‘बॉयलर इंडिया २०२६’च्या माध्यमातून उद्योगांना नवे व्यासपीठ; नागपुरात बॉयलर कौशल्य व औद्योगिक सुरक्षिततेचे उत्कृष्टता केंद्र उभारण्याचा शासनाचा प्रयत्न…!

मुंबई  — राज्यातील ऊर्जा, साखर, वस्त्रोद्योग, रसायने, पेट्रोकेमिकल्स, अन्नप्रक्रिया, औषधनिर्मिती आणि रिफायनरीसह विविध उद्योगांच्या उत्पादन प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या बॉयलर क्षेत्रातील सुरक्षितता, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कुशल मनुष्यबळाला राज्य सरकारने प्राधान्य दिले आहे. विशेषतः बॉयलरमध्ये बिघाड झाल्यानंतर उपाययोजना करण्याऐवजी संभाव्य बिघाड आणि धोके आधीच ओळखून प्रतिबंधात्मक उपाय करता यावेत, यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (एआय) वापरावर ‘बॉयलर इंडिया २०२६’मध्ये भर देण्यात आला. गुरुवारी नवी मुंबईतील वाशी येथील सिडको प्रदर्शन केंद्रात कामगार विभागाच्या बाष्पके संचालनालयातर्फे आयोजित कार्यशाळा, चर्चासत्र आणि प्रदर्शनाचे उद्घाटन कामगारमंत्री ॲड. आकाश फुंडकर यांच्या हस्ते झाले. बॉयलर उत्पादक, उद्योजक, अभियंते, तज्ज्ञ, ऑपरेटर आणि ग्राहकांना एकाच व्यासपीठावर आणून आधुनिक तंत्रज्ञान व ज्ञानाच्या देवाणघेवाणीला चालना देणे, हा या आयोजनाचा प्रमुख उद्देश असल्याचे फुंडकर यांनी सांगितले. शासनाच्या १५० दिवसांच्या कार्यक्रमांतर्गत ई-गव्हर्नन्स आणि नागरिककेंद्री सेवांच्या कामगिरीत बाष्पके संचालनालयाने राज्यातील ६८ विभागांमध्ये चौथा क्रमांक मिळवल्याचेही त्यांनी नमूद केले. बॉयलर तपासणी, मान्यता आणि लेखापरीक्षणाच्या प्रक्रियेत अधिक सुलभता आणण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.

नागपुरात कौशल्य विकासाचे उत्कृष्टता केंद्र…!

उच्च दाब वेल्डिंग, बॉयलर निर्मिती, तपासणी, विनाशरहित चाचण्या, देखभाल, स्वयंचलन आणि प्रगत बॉयलर संचालनासाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळाची गरज सातत्याने वाढत आहे. आधुनिक औद्योगिक यंत्रणांमध्ये केवळ तंत्रज्ञान उपलब्ध असून उपयोग नाही, तर ते सुरक्षितपणे हाताळण्यासाठी आवश्यक कौशल्य असलेले कर्मचारी आणि तंत्रज्ञही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. ही गरज लक्षात घेऊन नागपुरातील कौशल्य विकास केंद्राचे बॉयलर कौशल्य, वेल्डिंग, तपासणी आणि औद्योगिक सुरक्षिततेच्या उत्कृष्टता केंद्रात रूपांतर करण्याचा शासनाचा प्रयत्न असल्याचे फुंडकर यांनी सांगितले. त्यामुळे बॉयलर उद्योगाला आवश्यक प्रशिक्षित मनुष्यबळ उपलब्ध करून देण्याबरोबरच औद्योगिक सुरक्षिततेचे निकष अधिक प्रभावीपणे राबविण्यास मदत होऊ शकते.

२४६ प्रदर्शकांचा सहभाग…!

‘बॉयलर इंडिया’चे हे चौथे आयोजन असून यंदाच्या प्रदर्शनात देश-विदेशातील सुमारे २४६ प्रदर्शक सहभागी झाले आहेत. बॉयलर निर्मिती, आधुनिक उपकरणे, तपासणी तंत्रज्ञान, ऊर्जा कार्यक्षमता आणि औद्योगिक सुरक्षिततेशी संबंधित विविध तंत्रज्ञानाची माहिती उद्योगक्षेत्राला उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने या प्रदर्शनाला महत्त्व आहे. कामगार विभागाच्या अपर मुख्य सचिव आय. ए. कुंदन यांनी ऊर्जा कार्यक्षमता वाढविणे, कार्बन उत्सर्जन कमी करणे आणि स्वच्छ ऊर्जेच्या वापराला चालना देणे या प्रक्रियेत बॉयलर तंत्रज्ञानाची भूमिका महत्त्वाची असल्याचे सांगितले. त्यामुळे औद्योगिक उत्पादनाबरोबरच ऊर्जा बचत आणि पर्यावरणीय जबाबदारी या बाबींनाही आधुनिक बॉयलर व्यवस्थापनात महत्त्व प्राप्त होत आहे.

‘सेफ्टी फर्स्ट’ केवळ घोषणा नको…!

वस्त्रोद्योगमंत्री संजय सावकारे यांनी बॉयलर निर्मितीपासून तपासणीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर निर्धारित तांत्रिक मानके आणि सुरक्षा निकषांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक असल्याचे सांगितले. औद्योगिक उत्पादनातील बॉयलरचे महत्त्व लक्षात घेता त्याच्या सुरक्षित संचालनात कोणतीही तडजोड होऊ नये, यावर त्यांनी भर दिला. कामगारमंत्री फुंडकर यांनीही ‘सेफ्टी फर्स्ट’ ही केवळ घोषणा न राहता प्रत्येक उद्योगातील प्रत्यक्ष कार्यपद्धती बनली पाहिजे, असे स्पष्ट केले. संभाव्य धोके आधीच ओळखण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, नियमित तपासणी आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ या तिन्ही बाबी एकत्रितपणे महत्त्वाच्या असल्याचा संदेश या आयोजनातून देण्यात आला.

एआयचा वापर प्रत्यक्षात किती होणार…?

बॉयलर क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापरावर भर देण्यात आला असला, तरी त्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कोणत्या पद्धतीने आणि किती उद्योगांमध्ये होणार, हे पुढील काळात स्पष्ट होईल. कारण संभाव्य बिघाड ओळखणारे तंत्रज्ञान उपलब्ध असणे आणि त्याचा नियमित औद्योगिक सुरक्षितता व्यवस्थेत परिणामकारक वापर होणे, या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाबरोबरच प्रशिक्षित मनुष्यबळ, नियमित तपासणी आणि सुरक्षा निकषांची काटेकोर अंमलबजावणी यांना किती महत्त्व दिले जाते, यावरच या प्रयत्नांचे यश अवलंबून राहणार आहे.

ठळक मुद्दे

• एआयवर भर: संभाव्य बिघाड आणि धोके आधीच ओळखण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या वापरावर चर्चा.
• नागपूर केंद्र: बॉयलर कौशल्य, वेल्डिंग, तपासणी व औद्योगिक सुरक्षिततेचे उत्कृष्टता केंद्र विकसित करण्याचा प्रयत्न.
• २४६ प्रदर्शक: देश-विदेशातील उत्पादक आणि तज्ज्ञांचा सहभाग.
• ई-गव्हर्नन्स: १५० दिवसांच्या कार्यक्रमात बाष्पके संचालनालयाचा ६८ विभागांमध्ये चौथा क्रमांक असल्याची मंत्र्यांची माहिती.
• ‘सेफ्टी फर्स्ट’: बॉयलर निर्मितीपासून संचालन व तपासणीपर्यंत सुरक्षा निकषांच्या पालनावर भर.