मराठवाड्यात रेल्वेचा विस्तार करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलण्यात आले आहे. धाराशिव–बीड–छत्रपती संभाजीनगर या सुमारे २४० किलोमीटर लांबीच्या नवीन रेल्वेमार्गाच्या सर्वेक्षणाला रेल्वे मंत्रालयाने मंजुरी दिली आहे. रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी नुकतीच लोकसभेत याबाबत माहिती दिली. या प्रस्तावित मार्गामुळे मराठवाड्याच्या विकासाला निश्चितच नवी दिशा मिळू शकते. मात्र, या घोषणेबरोबरच एक महत्त्वाचा प्रश्नही उपस्थित होतो—पूर्वी जाहीर झालेले रेल्वे प्रकल्प अद्याप अपूर्ण असताना या नव्या प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कधी होणार?

वर्धा–यवतमाळ–नांदेड हा महत्त्वाकांक्षी रेल्वे प्रकल्प आजही पूर्णत्वास गेलेला नाही. परळी–बीड रेल्वेमार्गालाही पूर्ण होण्यासाठी अनेक वर्षे लागली. नांदेड–देगलूर–बिदर रेल्वे प्रकल्प कर्नाटक सरकारच्या सहकार्याअभावी रखडल्याचे चित्र आहे. त्यामुळे नवीन रेल्वेमार्गांच्या घोषणा स्वागतार्ह असल्या, तरी त्या प्रत्यक्षात कधी साकार होतील, याबाबत नागरिकांच्या मनात प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे.

धाराशिव–बीड–छत्रपती संभाजीनगर रेल्वेमार्गासाठी आता सविस्तर प्रकल्प अहवाल (डीपीआर) तयार करण्यात येणार असून त्यासाठी आवश्यक सर्वेक्षणाला मंजुरी देण्यात आली आहे. प्रकल्प अहवाल पूर्ण झाल्यानंतर राज्य सरकारशी चर्चा केली जाईल. त्यानंतर नीती आयोग, अर्थ मंत्रालय आणि इतर संबंधित संस्थांच्या मंजुरीनंतर पुढील प्रक्रिया सुरू होईल. रेल्वे प्रकल्पांना अंतिम मंजुरी मिळण्यापूर्वी तांत्रिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय अशा अनेक टप्प्यांतून जावे लागते. त्यामुळे सध्या मंजूर झालेले सर्वेक्षण हा या दीर्घ प्रक्रियेतील पहिला टप्पा मानावा लागेल.

धाराशिव आणि बीड या जिल्ह्यांमध्ये रेल्वे सुविधांचा तुलनेने अभाव आहे. त्यामुळे या दोन जिल्ह्यांसाठी हा प्रस्तावित मार्ग विशेष महत्त्वाचा ठरणार आहे. मात्र त्याचा लाभ केवळ या दोन जिल्ह्यांपुरता मर्यादित राहणार नाही. भविष्यात हा मार्ग पूर्ण झाल्यास मराठवाड्यातील आठही जिल्ह्यांतील धार्मिक, ऐतिहासिक आणि पर्यटनस्थळांपर्यंत पोहोचणे अधिक सुलभ होईल.

रेल्वेमार्ग उभारणी ही वेळखाऊ प्रक्रिया आहे. घोषणा झाल्यानंतर प्रत्यक्ष मार्ग पूर्ण होऊन त्यावर रेल्वे धावण्यासाठी अनेकदा दहा ते पंधरा वर्षे लागतात. त्यामुळे प्रकल्पांना वेळेत मंजुरी, निधी आणि प्रभावी अंमलबजावणी मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे.

रेल्वे ही केवळ प्रवाशांची वाहतूक करणारी सेवा नसून कोणत्याही प्रदेशाच्या औद्योगिक आणि आर्थिक विकासाचा महत्त्वाचा पाया असते. छत्रपती संभाजीनगर हे राज्यातील वेगाने विकसित होणाऱ्या औद्योगिक शहरांपैकी एक आहे. शेंद्रा–बिडकीन औद्योगिक क्षेत्र, ऑटोमोबाईल, ईव्ही, अभियांत्रिकी आणि कृषी प्रक्रिया उद्योगांच्या वाढत्या विस्तारामुळे या भागाला सक्षम रेल्वे जोडणीची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवत आहे.

धाराशिव–बीड–छत्रपती संभाजीनगर हा रेल्वेमार्ग भविष्यात दक्षिण महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा आणि पुढे दक्षिण भारताशी अधिक प्रभावी संपर्क प्रस्थापित करू शकतो. प्रवासी वाहतुकीबरोबरच मालवाहतुकीलाही याचा मोठा फायदा होईल. कंटेनर, औद्योगिक कच्चामाल, तयार उत्पादने तसेच कृषी मालाची वाहतूक अधिक जलद आणि कमी खर्चात होऊ शकेल. त्यामुळे उद्योगक्षेत्राची स्पर्धात्मकता वाढण्यासही मदत मिळेल.

मराठवाड्यातील दळणवळणाच्या सुविधा गेल्या काही वर्षांत टप्प्याटप्प्याने विकसित होत असल्या, तरी अजूनही अनेक मूलभूत प्रकल्प प्रलंबित आहेत. या भागाला केंद्रात प्रभावी राजकीय प्रतिनिधित्व नसल्याची भावना अनेकदा व्यक्त केली जाते. त्यामुळे रेल्वे आणि विमान वाहतुकीसारख्या पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी सातत्याने पाठपुरावा करावा लागतो.

विमानसेवेच्याही बाबतीत मराठवाड्याचे चित्र समाधानकारक नाही. आठ जिल्हे असलेल्या या विभागात सध्या केवळ छत्रपती संभाजीनगर आणि नांदेड येथून नियमित विमानसेवा उपलब्ध आहे. जालना, बीड, परभणी, हिंगोली, लातूर आणि धाराशिव येथील नागरिकांना विमानप्रवासासाठी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करून विमानतळ गाठावा लागतो. शिवाय या दोन्ही विमानतळांवरूनही मोजक्याच शहरांसाठी विमानसेवा उपलब्ध असल्याने अनेक प्रवाशांना मुंबई किंवा पुणे गाठून पुढील प्रवास करावा लागतो.

बीड येथे प्रस्तावित विमानतळासाठी तांत्रिक सर्वेक्षण पूर्ण झाले असून प्रकल्पाच्या दृष्टीने सकारात्मक हालचाली सुरू आहेत. तसेच लातूर विमानतळाच्या आधुनिकीकरणासाठी आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी १ जून रोजी ₹५६ कोटींच्या खर्चास प्रशासकीय मान्यता देण्यात आली आहे. या दोन्ही प्रकल्पांना वेळेत गती मिळाल्यास मराठवाड्याच्या विकासाला मोठी चालना मिळू शकते.

सध्या छत्रपती संभाजीनगर येथून मुंबई, दिल्ली, हैदराबाद आणि बंगळुरू या शहरांसाठी विमानसेवा उपलब्ध आहे. नांदेड येथून बंगळुरू, हैदराबाद, गाझियाबाद, गोवा, पुणे, अहमदाबाद आणि नागपूरसाठी उड्डाणे सुरू आहेत. भविष्यात बीड आणि लातूर येथूनही नियमित विमानसेवा सुरू झाल्यास मराठवाड्याच्या संपर्क व्यवस्थेत मोठी सुधारणा होईल.

मराठवाड्यासाठी नवीन रेल्वेमार्गांचे सर्वेक्षण आणि विमानसेवा विस्ताराच्या हालचाली या निश्चितच आशादायी घडामोडी आहेत. राज्य आणि केंद्र सरकार या दोन्ही स्तरांवर या प्रकल्पांकडे लक्ष दिले जात असल्याचे दिसते. मात्र, घोषणांपेक्षा प्रत्यक्ष अंमलबजावणी अधिक महत्त्वाची असते. हे सर्व प्रकल्प वेळेत पूर्ण होऊन नागरिकांच्या सेवेत दाखल झाल्यानंतरच मराठवाड्याच्या विकासाची खरी गती अनुभवायला मिळेल.

लेखक परिचय :

डॉ. अभयकुमार दांडगे हे मराठवाड्यातील सामाजिक, आर्थिक, कृषी, शिक्षण, पायाभूत सुविधा आणि सार्वजनिक धोरणांवरील घडामोडींचे अभ्यासक व ज्येष्ठ पत्रकार आहेत. प्रादेशिक विकास, प्रशासन, दळणवळण आणि सार्वजनिक धोरणांवरील विश्लेषणात्मक लेखनासाठी त्यांची ओळख आहे. विविध वर्तमानपत्रे आणि नियतकालिकांमधून ते सातत्याने समकालीन विषयांवर लेखन करतात.

Editorial Disclaimer

(लेखकाचे मत वैयक्तिक असून ते ‘द राजकारण’च्या संपादकीय भूमिकेशी पूर्णपणे जुळेलच असे नाही.)