पनवेल-चौक-कर्जतच्या विद्यमान मार्गाचे दुहेरीकरण आणि स्वतंत्र नव्या उपनगरी मार्गिकेमुळे कर्जतचे रेल्वे महत्त्व वाढणार; मात्र खोपोली मार्गाचा आजच्या मंजुरीत समावेश नाही

चौक-कर्जत रेल्वे दुहेरीकरणासाठी ₹497 कोटींची मंजुरी मिळाली आहे. पनवेल-कर्जतच्या नव्या लोकल मार्गिकेसह या प्रकल्पामुळे कर्जत परिसरातील रेल्वे क्षमतेचे चित्र कसे बदलणार आणि कल्याण, बदलापूर, नेरळ, कर्जत व खोपोलीच्या प्रवाशांना त्याचा काय फायदा होऊ शकतो, याचा आढावा.

मुंबई: चौक ते कर्जत या अवघ्या 10.86 किलोमीटरच्या रेल्वे पट्ट्याच्या दुहेरीकरणासाठी भारतीय रेल्वेने ₹497 कोटींच्या खर्चाला मंजुरी दिली आहे. वरवर पाहता ही एका छोट्या रेल्वे विभागाच्या दुहेरीकरणाची घोषणा वाटू शकते. मात्र पनवेल, चौक आणि कर्जत परिसरात सुरू असलेल्या इतर रेल्वे प्रकल्पांच्या संदर्भात पाहिले तर कर्जत परिसरातील रेल्वे वाहतुकीचे चित्र पुढील काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर बदलण्याची ही आणखी एक पायरी आहे. रेल्वे मंत्रालयाने शुक्रवारी, 18 सप्टेंबर रोजी दिलेल्या माहितीनुसार चौक-कर्जत हा सध्या एकेरी रेल्वेमार्ग आहे. दुहेरीकरण पूर्ण झाल्यानंतर या विभागातून प्रत्येक दिशेला दररोज पाच अतिरिक्त प्रवासी गाड्या चालविण्याइतकी क्षमता उपलब्ध होण्याची अपेक्षा आहे. त्याचबरोबर वर्षाला 18.35 दशलक्ष टन अतिरिक्त मालवाहतूक हाताळता येईल आणि मालगाड्यांना मार्ग मोकळा होण्याची वाट पाहत थांबावे लागणारे प्रमाण कमी होईल, असे रेल्वेचे म्हणणे आहे.

पनवेल ते कर्जत विद्यमान मार्गाचे दुहेरीकरण

या मंजुरीचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी पनवेल-कर्जत मार्गाचे पूर्ण चित्र पाहावे लागते. पनवेल ते चौक या सुमारे 17 किलोमीटरच्या विद्यमान मार्गाच्या दुहेरीकरणासाठी आधीच ₹491 कोटींचा प्रकल्प सुरू करण्यात आला आहे. रेल्वे मंत्रालयाने संसदेत दिलेल्या माहितीत हा प्रकल्प महाराष्ट्रातील सुरू असलेल्या रेल्वे कामांमध्ये नोंदवला आहे. आता त्यापुढील चौक-कर्जत 10.86 किलोमीटरसाठी ₹497 कोटी मंजूर झाल्यामुळे, दोन्ही प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर पनवेल ते कर्जत या सध्याच्या एकेरी मार्गाचे जवळपास संपूर्ण दुहेरीकरण होईल. या दोन कामांचा एकत्रित खर्च सुमारे ₹988 कोटी आहे. मात्र ही दोन्ही कामे वेगवेगळ्या मंजुरी आणि अंमलबजावणीच्या टप्प्यांवर आहेत. त्यामुळे संपूर्ण मार्ग तातडीने दुहेरी होणार आहे, असा त्याचा अर्थ नाही.

मग ₹2,782 कोटींची पनवेल-कर्जत लोकल मार्गिका कोणती?

इथेच अनेक प्रवाशांचा गोंधळ होऊ शकतो. पनवेल-कर्जत दरम्यान मुंबई रेल्वे विकास महामंडळाकडून मुंबई नागरी वाहतूक प्रकल्प-III (Mumbai Urban Transport Project-III — MUTP-III) अंतर्गत ₹2,782 कोटी खर्चाची स्वतंत्र दुहेरी उपनगरी रेल्वे मार्गिका उभारली जात आहे. ही आज मंजूर झालेल्या ₹497 कोटींच्या चौक-कर्जत कामापेक्षा वेगळी आहे. मुंबई रेल्वे विकास महामंडळाच्या (Mumbai Railway Vikas Corporation — MRVC) कागदपत्रांनुसार ही नवी सुमारे 29.6 किलोमीटरची दुहेरी मार्गिका बहुतांश अंतरावर विद्यमान पनवेल-कर्जत रेल्वेमार्गाच्या समांतर आहे. पनवेल, चिखले, मोहोपे, चौक आणि कर्जत या स्थानकांचा त्यात समावेश असून तीन बोगदे, रेल्वे उड्डाणपूल आणि इतर मोठ्या पायाभूत कामांचा समावेश आहे. कर्जत येथे नव्या उपनगरी टर्मिनलचीही तरतूद करण्यात आली आहे. सप्टेंबर 2026 मधील वृत्तांनुसार या नव्या उपनगरी मार्गिकेचे काम 99 टक्क्यांपर्यंत पोहोचल्याचे MRVC अधिकाऱ्यांनी सांगितले आहे. मात्र प्रवासी सेवा सुरू होण्यासाठी अंतिम तांत्रिक चाचण्या आणि रेल्वे सुरक्षा आयुक्तांची मंजुरी आवश्यक राहणार आहे.

म्हणजे पनवेल-कर्जतला चार रेल्वे मार्गिका होणार?

वर वर बघता हे असेच मोठे चित्र दिसते. पण हा मुद्दा थोडा काळजीपूर्वक समजून घ्यावा लागेल. एका बाजूला सध्याच्या एकेरी पनवेल-चौक-कर्जत मार्गाला दुसरी रेल्वे लाईन जोडली जात आहे. दुसरीकडे MUTP-III अंतर्गत स्वतंत्र दुहेरी उपनगरी मार्गिका उभारली जात आहे. दोन्ही व्यवस्था पूर्णपणे कार्यान्वित झाल्यानंतर या पट्ट्याच्या मोठ्या भागात चार रेल्वे मार्गिकांच्या क्षमतेचे जाळे उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र प्रत्यक्षात कोणत्या मार्गिकेवर लोकल, लांब पल्ल्याच्या किंवा मालगाड्या चालतील, त्या कशा विभागल्या जातील आणि वेळापत्रक काय असेल हे रेल्वेच्या अंतिम operational planning वर अवलंबून राहील. म्हणून याला आजच “चार मार्गिका सुरू होणार” असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

कल्याण, बदलापूर, नेरळ आणि कर्जतच्या प्रवाशांना काय फायदा?

कर्जत सध्या मुंबईच्या मुख्य मध्य रेल्वे मार्गाशी कल्याण-बदलापूर-नेरळमार्गे जोडलेले आहे. पनवेलची दिशा अधिक सक्षम झाल्यानंतर कर्जतला नवी मुंबई आणि पनवेलकडे दुसरा मजबूत रेल्वे प्रवेशमार्ग उपलब्ध होईल. MUTP-III मंजूर करताना केंद्र सरकारने पनवेलमार्गे कर्जत ते मुंबईचा मार्ग कल्याणमार्गे असलेल्या मार्गापेक्षा सुमारे 23 किलोमीटरने कमी असेल आणि धीम्या लोकलच्या तुलनेत 35 ते 40 मिनिटांपर्यंत वेळ वाचू शकतो, असा मूळ प्रकल्प अंदाज दिला होता. प्रत्यक्ष वेळ मात्र भविष्यातील थांबे आणि timetable वर अवलंबून असेल. बदलापूर-कर्जत मार्गासाठीही स्वतंत्रपणे 32 किलोमीटर तिसरी आणि चौथी रेल्वे मार्गिका ₹1,324 कोटींना मंजूर करण्यात आली आहे. हा प्रकल्प सध्याच्या मुंबई उपनगरीय मुख्य मार्गावरील क्षमता वाढवण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. यामुळे भविष्यात कर्जत हे फक्त मुंबई-पुणे मार्गावरील स्थानक न राहता कल्याणची बाजू आणि पनवेल-नवी मुंबईची बाजू जोडणारे अधिक महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन म्हणून विकसित होण्याची शक्यता आहे.

खोपोलीच्या प्रवाशांसाठी काय?

येथे एक महत्त्वाची स्पष्टता आवश्यक आहे. आज मंजूर झालेला ₹497 कोटींचा प्रकल्प चौक-कर्जत मार्गाचा आहे. कर्जत-खोपोली शाखेचे दुहेरीकरण या मंजुरीचा भाग नाही. त्यामुळे खोपोलीहून थेट जादा लोकल किंवा कर्जत-खोपोली मार्गावर नवीन ट्रॅक मिळणार, असा निष्कर्ष या घोषणेवरून काढता येणार नाही. मात्र कर्जत स्थानकाची क्षमता, पनवेलशी जोडणी आणि इतर मार्गांवरील गर्दी हाताळण्याची क्षमता वाढल्यास त्याचा अप्रत्यक्ष फायदा खोपोली शाखेच्या प्रवाशांनाही होऊ शकतो. त्यासाठी मध्य रेल्वेचे स्वतंत्र timetable आणि service planning महत्त्वाचे राहील.

मालगाड्यांचा प्रवाशांशी काय संबंध?

एकेरी रेल्वेमार्गावर प्रवासी आणि मालगाड्यांना एकाच track capacity साठी स्पर्धा करावी लागते. एखादी मालगाडी मार्गावर असेल तर समोरून येणाऱ्या गाडीला crossing station वर थांबावे लागू शकते. दुहेरी मार्गामुळे दोन्ही दिशांना स्वतंत्रपणे वाहतूक चालविणे तुलनेने सोपे होते. त्यामुळे मालगाड्यांचा थांबा कमी करण्याबरोबरच प्रवासी सेवांना नवीन paths देण्याची क्षमता वाढते. रेल्वेनेच चौक-कर्जत दुहेरीकरणानंतर प्रत्येक दिशेला पाच अतिरिक्त प्रवासी गाड्यांची क्षमता उपलब्ध होईल, असे म्हटले आहे. मात्र याचा अर्थ दहा नव्या गाड्यांचे timetable आजच मंजूर झाले आहे असा नाही. रेल्वेने capacity किती वाढेल याचा अंदाज दिला आहे; प्रत्यक्ष सेवा स्वतंत्रपणे जाहीर करावी लागेल. त्यामुळे ₹497 कोटींची शुक्रवारची घोषणा ही फक्त 10.86 किलोमीटरच्या दुसऱ्या track ची बातमी नाही. पनवेल-कर्जतची स्वतंत्र उपनगरी मार्गिका, विद्यमान मार्गाचे दुहेरीकरण आणि बदलापूर-कर्जत तिसरी-चौथी मार्गिका या तिन्ही प्रकल्पांकडे एकत्र पाहिले, तर कर्जत परिसर पुढील टप्प्यात मुंबई महानगर प्रदेशातील एका अधिक महत्त्वाच्या रेल्वे संगमात रूपांतरित होत असल्याचे चित्र दिसते.