X: @vivekbhavsar
पाकिस्तानच्या गजबजलेल्या शहरांमध्ये, जिथे जीवन अखंडपणे धावत असतं, तिथे एक समाजवर्ग आहे—ख्रिश्चन सफाई कर्मचारी. हे लोक रोजच्या रोज रस्ते स्वच्छ ठेवतात, गटारी साफ करतात, पण त्याच रस्त्यांवर त्यांना समानतेने वावरण्याचा अधिकार नाही. अत्यावश्यक सेवा बजावूनही त्यांना रोजच्या जगण्यात अपमान, धोकादायक कामाची परिस्थिती आणि गरिबीचा विळखा सहन करावा लागतो.
हा अन्याय नवीन नाही. ब्रिटिश काळातच ही कामं दलित आणि वंचित समाजघटकांवर लादली गेली होती. आज पाकिस्तानच्या सफाई कामगारांपैकी बहुतांश ख्रिश्चन समाजाचे आहेत, जो देशाच्या एकूण लोकसंख्येच्या १.६% इतका आहे. ही कामं पिढ्यान्पिढ्या चालू आहेत, कारण त्यांना दुसऱ्या कुठल्या क्षेत्रात जाण्याची संधीच दिली जात नाही.
सरकारी जाहिरातींमध्ये सफाई कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्यांसाठी “फक्त बिगर-मुसलमान” म्हणजे अप्रत्यक्षपणे फक्त ख्रिश्चन लोकांनी अर्ज करावा, असं लिहिलेलं असतं. त्यामुळे हा समाज सतत एका ठराविक चौकटीत अडकून राहतो.
सफाईचं काम फक्त अपमानास्पद नाही, तर जीवघेणंही आहे. अनेक कामगार कोणतंही संरक्षण साधनं न वापरता गटारांमध्ये उतरतात. तिथल्या विषारी वायूंमुळे दरवर्षी कित्येक जणांचा मृत्यू होतो. पण कोणतीही विमा योजना नाही, नुकसानभरपाई नाही, आणि सरकारकडून कोणताही पाठिंबा नाही.
२०१७ मध्ये लाहोरमध्ये एक हृदयद्रावक घटना घडली. दोन ख्रिश्चन सफाई कर्मचाऱ्यांचा गटारातील विषारी वायूमुळे मृत्यू झाला. त्यानंतर एक मुस्लिम वैद्यकीय कर्मचारी त्यांचे मृतदेह स्पर्श करायला नकार देतो, कारण धार्मिक कारणांमुळे तो “अपवित्र” होईल, असं त्याचं म्हणणं होतं. ही घटना ख्रिश्चन समाजाला आणखी वेदनादायी ठरली.
इतक्या मेहनतीनं काम करूनही समाज या कामगारांना अडचणीत टाकतो. हे लोक शहराच्या एका कोपऱ्यात असलेल्या झोपडपट्ट्यांमध्ये राहतात, जिथे स्वच्छ पाणी आणि चांगलं शिक्षण मिळणं दुर्मिळ आहे. त्यांची मुलं शाळेत जातात, पण तिथेही त्यांना अपमान आणि भेदभाव झेलावा लागतो.
कराचीतील एका ३२ वर्षीय सफाई कामगाराचं म्हणणं आहे, “आम्ही पहाटे उठून रस्ते स्वच्छ करतो, जेणेकरून लोक स्वच्छ शहरात दिवस सुरू करू शकतील. पण हेच लोक आम्हाला ‘चुह्रा’ (तिरस्कारयुक्त शब्द) म्हणून हिणवतात. आमची मुलं लहानपणापासूनच शिकतायत की कितीही कष्ट केले तरी समाज आपल्याला दुसऱ्या दर्जाचंच मानतो.”
मात्र, या परिस्थितीतून बाहेर पडण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. काही संघटना आणि कार्यकर्ते वेतनवाढ, संरक्षण साधनं आणि या समाजाला मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी धोरणांमध्ये बदल घडवण्यावर भर देत आहेत. काहींनी शिक्षण किंवा खाजगी क्षेत्रात संधी शोधल्या आहेत, पण ती वाट सोपी नाही.
इस्लामाबादमधील एका संस्थेने सफाई कर्मचाऱ्यांच्या मुलांसाठी संगणक शिक्षणाचं प्रशिक्षण सुरू केलं आहे, जेणेकरून त्यांना वेगळ्या क्षेत्रात संधी मिळू शकेल. चर्च आणि स्वयंसेवी संस्था देखील मदतीला सरसावल्या आहेत.
पाकिस्तानातील ख्रिश्चन सफाई कर्मचारी हा विस्मृतीत गेलेला, पण महत्त्वाचा घटक आहे. त्यांचा संघर्ष हा केवळ रोजीरोटीचा नाही, तर समानतेचा आणि सुरक्षिततेचा आहे.
जोपर्यंत सरकार आणि समाज त्यांच्या हक्कांची दखल घेत नाही, तोपर्यंत ही झुंज सुरूच राहील. या पाकिस्तान डायरीतून आम्ही त्यांच्या वेदना आणि संघर्षाची कहाणी तुमच्यासमोर मांडत आहोत—या देशाच्या स्वच्छतेचे खरे रखवाले, जे आपल्या भविष्यासाठी एक नव्या उमेदीने लढतायत.
