नवसाला पावणारी देवी म्हणून ख्याती; महाड, पोलादपूर, माणगाव परिसरातील अनेक गावांची कुलदेवी

महाड : महाड–रायगड मार्गावरील तळोशी गावातील रंगू माता हे स्थानिक परंपरेनुसार प्राचीन आणि शिवकालीन मानले जाणारे देवस्थान असून, “नवसाला पावणारी देवी” म्हणून या देवस्थानाला महाडसह कोकणात विशेष श्रद्धेचे स्थान आहे. मुंबई, पुणे आणि राज्याच्या विविध भागांतूनही भाविक नवरात्रोत्सव आणि यात्रेच्या काळात देवीच्या दर्शनासाठी येतात, अशी माहिती मंदिराचे विश्वस्त दिलीप पार्टे यांनी दिली. तळोशी गावातील हे मंदिर आकाराने साधे असून कौलारू बांधकामात आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात काळ्या पाषाणातील देवीची मूर्ती असून तिला शेंदूर लावण्यात आलेला आहे. मंदिरासमोर दीपमाळही आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, विवाहकार्य सुरू करण्यापूर्वी किंवा नवीन घराचे बांधकाम सुरू करण्यापूर्वी रंगू मातेसमोर नारळ फोडण्याची प्रथा आहे. नवस बोलणे आणि इच्छा पूर्ण झाल्यानंतर नवस फेडण्यासाठी पुन्हा मंदिरात येणे हीदेखील भाविकांमध्ये रूढ असलेली परंपरा असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात.

15 ते 20 गावांची कुलदेवी

महाड, पोलादपूर आणि माणगाव तालुक्यातील सुमारे 15 ते 20 गावांतील अनेक कुटुंबांची रंगू माता कुलदेवी असल्याचे मंदिर विश्वस्तांनी सांगितले. “रंगू” या नावाबाबतही स्थानिकांमध्ये विविध आख्यायिका सांगितल्या जातात. काही जुन्या ग्रामस्थांच्या मते, पूर्वी गावावर साथीचे संकट आले असताना देवीच्या कृपेने गाव वाचले आणि पुन्हा गावात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. त्यातून “रंग देणारी, आनंद देणारी” या अर्थाने देवीला रंगू माता असे नाव पडल्याची आख्यायिका भाविकांमध्ये प्रचलित आहे. या कथेला ऐतिहासिक दस्तऐवजी पुरावा उपलब्ध नसला तरी गावाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्मृतीत ती आजही जपली गेली आहे.

माघ महिन्यात मुख्य यात्रा

रंगू माता देवस्थानाची मुख्य यात्रा माघ महिन्यात भरते. नवरात्रोत्सवात दररोज देवीची आरती केली जाते, तर अष्टमीच्या दिवशी विशेष धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन होते. दर पौर्णिमेला सत्यनारायणाची पूजा तसेच महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते, अशी माहिती मंदिराचे विश्वस्त दिलीप पार्टे यांनी दिली.

महाडपासून अवघ्या 12 किलोमीटरवर

महाडपासून सुमारे 12 किलोमीटर अंतरावर रायगड मार्गावर तळोशी गाव वसलेले आहे. त्यामुळे रायगडकडे जाणाऱ्या भाविक आणि पर्यटकांसाठीही हे देवस्थान सहज पोहोचण्याजोगे आहे. देवीच्या दर्शनासाठी आलेल्या काही भाविकांनी “रंगू मातेकडे बोललेला नवस पूर्ण झाल्यानंतर पुन्हा दर्शनासाठी येण्याची परंपरा आम्ही पाळतो,” असे सांगितले. तळोशीची रंगू माता हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून परिसरातील अनेक गावांच्या कुलपरंपरा, लोकश्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृतीशी जोडलेले देवस्थान म्हणून आजही आपले स्थान टिकवून आहे.