हैदराबाद: कीटकनाशकांमुळे होणारी तीव्र विषबाधा हा वेगाने वाढणारा, मात्र मोठ्या प्रमाणावर दुर्लक्षित राहिलेला सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आहे. या गंभीर मुद्द्यावर हैदराबाद येथे शनिवारी झालेल्या एका महत्त्वपूर्ण गोलमेज परिषदेत डॉक्टर, शेतकरी, संशोधक आणि नागरी समाज संघटनांचे प्रतिनिधी एकत्र आले.
वैद्यकीय डॉक्टर आणि शेतकऱ्यांमधील कीटकनाशक विषबाधा या विषयावरील या गोलमेज परिषदेचा समारोप आरोग्य व्यवस्था आणि शेती समुदाय यांच्यात दीर्घकालीन भागीदारी उभारण्याच्या सामायिक संकल्पाने झाला. या भागीदारीचा उद्देश कीटकनाशकांमुळे होणारे मृत्यू कमी करणे आणि सुरक्षित, शाश्वत शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देणे हा आहे.
अहवालातून विषबाधेची भयावह व्याप्ती समोर
या परिषदेतील प्रमुख आकर्षण ठरले “भारतामधील अनवधानाने होणारी तीव्र कीटकनाशक विषबाधा” हा राष्ट्रीय अहवाल. हा अहवाल पेस्टिसाइड ॲक्शन नेटवर्क आशिया पॅसिफिक आणि पेस्टिसाइड ॲक्शन नेटवर्क इंडिया यांच्या संयुक्त विद्यमाने प्रकाशित करण्यात आला आहे.
हा अहवाल ज्येष्ठ वैद्यकीय तज्ज्ञ डॉ. प्रवीण कुमार सक्सेना, डॉ. सी. साई राम, डॉ. डोन्थी नरसिंहा रेड्डी, तसेच PAN इंडियाचे ए. डी. दिलीप कुमार यांच्या हस्ते औपचारिकरीत्या प्रकाशित करण्यात आला. या निमित्ताने पुराव्यांवर आधारित धोरणात्मक सुधारणांसाठी सामूहिक कटिबद्धता पुन्हा अधोरेखित करण्यात आली.
क्षेत्रीय सर्वेक्षणे आणि वैद्यकीय आकडेवारीच्या आधारे तयार करण्यात आलेल्या या अहवालात देशभरात अनवधानाने होणाऱ्या तीव्र कीटकनाशक विषबाधेची भयावह व्याप्ती स्पष्ट करण्यात आली आहे. ग्रामीण आणि शेतीप्रधान समुदायांवर याचा असमतोल परिणाम होत असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
जागतिक स्तरावरील कीटकनाशक विषबाधेच्या प्रकरणांमध्ये आणि मृत्यूंमध्ये भारताचा मोठा वाटा असल्याचा इशाराही अहवाल देतो. मात्र, तरीही ही समस्या मोठ्या प्रमाणावर नोंदवली जात नाही आणि पुरेशा प्रमाणात दस्तऐवजीकरणही होत नाही.
महाराष्ट्र आणि तेलंगणासारख्या राज्यांमध्ये हजारो प्रकरणांची अधिकृत नोंद झाली असली, तरी कमकुवत देखरेख यंत्रणेमुळे अनेक घटना अजूनही नोंदविल्या जात नाहीत, असे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
डॉक्टर आणि शेतकरी यांच्यातील दरी भरून काढण्याचा प्रयत्न
ही गोलमेज परिषद पेस्टिसाइड ॲक्शन नेटवर्क इंडिया, युनिव्हर्सल हेल्थ ऑर्गनायझेशन, महाराष्ट्र असोसिएशन ऑफ पेस्टिसाइड पॉइझन्ड पर्सन्स, आणि इंडियन मेडिकल असोसिएशन (AMS HQS) यांच्या संयुक्त आयोजनाखाली पार पडली.
कीटकनाशक विषबाधेवर उपचार करणारे डॉक्टर आणि प्रत्यक्ष विषबाधेचा सामना करणारे शेतकरी यांना एका मंचावर आणून, व्यावसायिक आणि सामाजिक पातळीवरील संवादासाठी ही परिषद एक दुर्मिळ संधी ठरली.
परिषदेत सहभागी झालेल्या प्रमुख डॉक्टरांमध्ये डॉ. प्रवीण कुमार सक्सेना, कर्करोगतज्ज्ञ डॉ. सी. साई राम, डॉ. विवेक चंदर, आणि डॉ. श्रीसुधा चेप्याला यांचा समावेश होता. शेतकरी नेते आणि समुदाय प्रतिनिधींमध्ये अन्वेष रेड्डी सुंकेत, पस्या पद्मा, अरिबंडी प्रसाद राव, **कीटकनाशकांमुळे होणाऱ्या आत्महत्यांच्या प्रतिबंधासाठी केंद्र (CPSP)**च्या धान्या, आणि अय्येंगारी सुरेंद्र रेड्डी यांचा समावेश होता.
“विषबाधा”, पण विष कोणतं?
परिषदेदरम्यान अधोरेखित करण्यात आलेल्या सर्वात गंभीर मुद्द्यांपैकी एक म्हणजे, विषबाधेच्या प्रकरणांमध्ये नेमकं कोणतं कीटकनाशक कारणीभूत आहे, हे ओळखण्यात आरोग्य आणि नियामक यंत्रणांचं अपयश.
अनेकदा रुग्णालयांमध्ये प्रकरणांची नोंद केवळ “विषबाधा” अशी केली जाते. कोणत्या रसायनामुळे विषबाधा झाली, याचा उल्लेख नसल्यामुळे उपचार उशिरा होतात किंवा अयोग्य ठरतात आणि त्यामुळे टाळता येण्यासारखे मृत्यू होतात. ज्या ठिकाणी रसायनाची ओळख पटते, तिथे अत्यंत धोकादायक ऑर्गनोफॉस्फेट कीटकनाशके ही प्रमुख कारणे असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
रसायनांची ओळख न झाल्यामुळे राष्ट्रीय पातळीवरील आकडेवारी, धोरणात्मक प्रतिसाद आणि नियामक जबाबदारी यांवरही गंभीर परिणाम होत असल्याचे वैद्यकीय तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले.
तातडीच्या नियामक आणि आरोग्य सुधारणांची मागणी
या कार्यशाळेत कीटकनाशक नियंत्रण, वैद्यकीय तयारी आणि राष्ट्रीय देखरेख यंत्रणांमधील गंभीर त्रुटी अधोरेखित करण्यात आल्या. कायदेशीर तरतुदी अस्तित्वात असतानाही, कीटकनाशक विषबाधेवर लक्ष ठेवण्यासाठी भारताकडे कार्यक्षम आणि पारदर्शक राष्ट्रीय प्रणाली नाही, हे स्पष्ट झाले.
मुख्य शिफारशी पुढीलप्रमाणे:
- अत्यंत धोकादायक कीटकनाशकांवर बंदी
- ग्रामीण व जिल्हा रुग्णालयांमधील वैद्यकीय प्रतिसाद प्रणाली मजबूत करणे
- रसायनांची ओळखसह कीटकनाशक विषबाधेची सक्तीची व पारदर्शक नोंद
- रासायनिकमुक्त, पर्यावरणपूरक शेती पद्धतींना प्रोत्साहन
- रासायनिक कीटकनाशकांच्या आरोग्यावरील परिणामांबाबत शेतकऱ्यांमध्ये जनजागृती
निर्णायक सुधारणा न झाल्यास, कीटकनाशक विषबाधा शांतपणे जीव घेत राहील आणि त्याची मानवी व सामाजिक किंमत अत्यंत मोठी असेल, असा इशारा वक्त्यांनी दिला.
अहवाल सार्वजनिकरित्या उपलब्ध
जनजागृती वाढवण्यासाठी आणि धोरणात्मक कृतीसाठी दबाव निर्माण करण्याच्या उद्देशाने हा अहवाल आणि संबंधित क्षेत्रीय अभ्यास सार्वजनिक करण्यात आले आहेत.
- भारतामधील अनवधानाने होणारी तीव्र कीटकनाशक विषबाधा
https://tinyurl.com/yuv2kvc8 - यवतमाळ, भारत : कीटकनाशक वापर आणि त्याचे परिणाम – क्षेत्रीय सर्वेक्षण
https://tinyurl.com/mrx8xty9
