सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या : अभियंता, प्रशासक, उद्योगद्रष्टा आणि आधुनिक भारताच्या उभारणीतील एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व

आज १५ सप्टेंबर…! देशभरात आजचा दिवस ‘अभियंता दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. पण हा केवळ अभियंत्यांना शुभेच्छा देण्याचा दिवस नाही…; तर पाणी, सिंचन, धरणे, उद्योग, शिक्षण आणि आधुनिक विकासाचा विचार प्रत्यक्ष प्रकल्पांमध्ये उतरवणाऱ्या एका असामान्य राष्ट्रनिर्मात्याचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे. १५ सप्टेंबर १८६१… कर्नाटकातील मुद्देनहळ्ळी या छोट्याशा गावात एका बालकाचा जन्म झाला. पुढे याच बालकाने भारताच्या अभियांत्रिकी, सिंचन, औद्योगिकीकरण आणि प्रशासकीय विकासावर आपला कायमचा ठसा उमटवला. हे नाव होते — सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या (Sir M. Visvesvaraya)…!

त्यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी झाला आणि १४ एप्रिल १९६२ रोजी, शतकभराचे आयुष्य जगल्यानंतर त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अभियांत्रिकी योगदानाच्या स्मरणार्थ भारतात दरवर्षी १५ सप्टेंबर हा अभियंता दिन म्हणून साजरा केला जातो. अत्यंत साध्या परिस्थितीतून पुढे आलेल्या विश्वेश्वरय्यांनी बंगळुरूमध्ये शिक्षण घेतल्यानंतर पुण्यात अभियांत्रिकीचे शिक्षण पूर्ण केले आणि तत्कालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागातून आपल्या अभियांत्रिकी कारकिर्दीला सुरुवात केली. पण त्यांची खरी ओळख केवळ सरकारी अभियंता म्हणून निर्माण झाली नाही…; ती झाली समस्या समजून घेऊन तिच्यावर व्यवहार्य आणि दीर्घकालीन उपाय शोधणारा अभियंता म्हणून. सिंचन, पाणी व्यवस्थापन आणि पूरनियंत्रणातील त्यांच्या कामाने त्यांना देशभर ओळख मिळवून दिली. पुण्याजवळील खडकवासला जलाशयातील स्वयंचलित जलद्वारांच्या अभिनव प्रणालीशी त्यांचे नाव जोडले गेले. पुढे हैदराबादच्या पूरसंरक्षण व्यवस्थेपासून म्हैसूरच्या कृष्णराज सागर धरणापर्यंत अनेक महत्त्वाच्या प्रकल्पांत त्यांची अभियांत्रिकी दृष्टी दिसून आली. भारत सरकारच्या अधिकृत नोंदीही KRS आणि Hyderabad flood protection systemमधील त्यांचे योगदान अधोरेखित करतात.

‘जिथे अडथळे आले… तिथे विश्वेश्वरय्यांची जिद्द उभी राहिली’…!

म्हैसूर संस्थानच्या सेवेत दाखल झाल्यानंतर विश्वेश्वरय्या यांच्या कारकिर्दीला आणखी व्यापक स्वरूप मिळाले. पुढे महाराजा कृष्णराज वाडियार चतुर्थ यांच्या कारकिर्दीत ते म्हैसूरचे दिवाण झाले. याच काळात त्यांच्या सर्वात महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांपैकी एक आकार घेत होता — कृष्णराज सागर अर्थात KRS धरण…! हा केवळ पाणी अडविण्याचा प्रकल्प नव्हता. सिंचन, पिण्याचे पाणी आणि पुढील आर्थिक विकासाला आधार देणारी पायाभूत व्यवस्था उभी करण्याचा त्यामागचा व्यापक विचार होता. विश्वेश्वरय्या यांच्या अभियांत्रिकी प्रतिभेचे उदाहरण म्हणून कृष्णराज सागर धरणाचा उल्लेख आजही केला जातो. भारत सरकारनेही त्यांच्या प्रमुख राष्ट्रनिर्मितीच्या कामांमध्ये KRSचा विशेष उल्लेख केला आहे.

धरण बांधले…; पण त्यांची दृष्टी पाण्यापाशी थांबली नाही!

विश्वेश्वरय्यांची खरी वेगळेपणाची खूण येथेच दिसते. त्यांच्यासाठी विकास म्हणजे केवळ धरण, रस्ता किंवा पूल नव्हता. पाणी आले तर शेती वाढली पाहिजे… शेती वाढली तर उद्योग निर्माण झाला पाहिजे… उद्योगासाठी कौशल्यवान मनुष्यबळ तयार झाले पाहिजे… आणि त्यासाठी शिक्षण व वित्तीय संस्था उभ्या राहिल्या पाहिजेत…! म्हणजेच आज आपण ज्याला development ecosystem म्हणतो, त्याचा विचार ते शंभर वर्षांपूर्वी करत होते. म्हैसूरमध्ये त्यांच्या कार्यकाळात औद्योगिकीकरण, बँकिंग, शिक्षण आणि उत्पादन क्षेत्राला मोठी चालना मिळाली. Mysore Soap Factory, State Bank of Mysore आणि Bhadravati मधील Iron & Steel plant यांसारख्या संस्थांच्या उभारणीत त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती.

‘Industrialise or Perish’…!

विश्वेश्वरय्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता — भारताला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्हायचे असेल, तर शेतीसोबत उद्योगाची ताकद उभी करावी लागेल. त्यांच्या औद्योगिक दृष्टिकोनाचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे भद्रावती येथील म्हैसूर आयर्न अँड स्टील वर्क्स. स्थानिक साधनसंपत्ती, सरकारी पाठबळ आणि औद्योगिक तज्ज्ञता यांचा उपयोग करून राज्यात आधुनिक उद्योग उभारण्याची कल्पना त्या काळातच पुढे आणण्यात आली. पुढे हाच उद्योग Visvesvaraya Iron and Steel या नावाने ओळखला गेला. म्हणजेच विश्वेश्वरय्यांच्या दृष्टीने सरकारची भूमिका केवळ प्रशासन चालविण्याची नव्हती…; तर विकासासाठी आवश्यक संस्था, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक क्षमता निर्माण करण्याचीही होती.

उद्योगाला पैसा हवा… आणि उद्योगाला अभियंताही हवा!

उद्योग उभारायचे असतील, तर केवळ कारखाने पुरेसे नाहीत. त्यासाठी भांडवल आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळही आवश्यक आहे, हे विश्वेश्वरय्यांनी ओळखले होते. याच व्यापक दृष्टिकोनातून म्हैसूरमध्ये बँकिंग आणि तांत्रिक शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळाले. १९१७ मध्ये बंगळुरूमध्ये Government Engineering College सुरू झाले. पुढे याच संस्थेचे नाव University Visvesvaraya College of Engineering — UVCE झाले. संस्थेच्या अधिकृत इतिहासानुसार विश्वेश्वरय्या यांनीच या महाविद्यालयाची संकल्पना पुढे नेली आणि त्याच्या स्थापनेत प्रमुख भूमिका बजावली. एका अभियंत्याने धरण बांधणे हे स्वाभाविक… पण त्याच अभियंत्याने उद्योग, बँक, शिक्षणसंस्था आणि राज्याच्या आर्थिक विकासाचा परस्परसंबंध पाहणे, हे विश्वेश्वरय्यांचे वेगळेपण होते.

दिवाणपद संपले…; पण राष्ट्रनिर्मिती थांबली नाही!

दिवाणपदावरून निवृत्त झाल्यानंतरही विश्वेश्वरय्या शांत बसले नाहीत. औद्योगिकीकरण, आर्थिक नियोजन, शिक्षण आणि राष्ट्रीय विकासावर त्यांनी सातत्याने लेखन आणि मार्गदर्शन केले. वयाच्या नव्वदीतही देशाच्या विकासाविषयी त्यांचा उत्साह कायम होता. PIB च्या नोंदीतही नव्वदीच्या वयात ते सरकारांना धरणे आणि विकास प्रकल्पांविषयी मार्गदर्शन करत असल्याचा उल्लेख आहे. १९५५ मध्ये भारत सरकारने त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘भारतरत्न’ प्रदान केला. पण कदाचित त्यांच्यासाठी सर्वात मोठा सन्मान कोणत्याही पदकापेक्षा वेगळा आहे… आजही भारतात १५ सप्टेंबर म्हटले की एका अभियंत्याचे नाव आपोआप पुढे येते — विश्वेश्वरय्या…!

एका अभियंत्याचा वाढदिवस… देशाचा ‘Engineers’ Day’ कसा झाला?

भारताने त्यांच्या जन्मदिनाला अभियंत्यांच्या योगदानाचे प्रतीक बनवले. आज १५ सप्टेंबर हा दिवस देशातील अभियंत्यांच्या कल्पकतेला, समस्या सोडविण्याच्या क्षमतेला आणि राष्ट्रनिर्मितीतील योगदानाला अभिवादन करण्याचा दिवस आहे. केंद्र सरकारच्या अधिकृत नोंदींमध्येही विश्वेश्वरय्या यांचा उल्लेख आधुनिक भारताच्या अभियांत्रिकी पायाभरणीत महत्त्वाचे योगदान देणारे अभियंता म्हणून केला जातो. पण विश्वेश्वरय्यांची खरी शिकवण त्यांच्या नावाच्या स्मारकांमध्ये नाही… ती त्यांच्या काम करण्याच्या पद्धतीत आहे.

समस्या ओळखा…
तिचा वैज्ञानिक अभ्यास करा…
दीर्घकालीन उपाय शोधा…
आणि तो प्रत्यक्ष जमिनीवर उतरवा…!

धरण असो, पाणी असो, उद्योग असो, बँक असो किंवा अभियांत्रिकी शिक्षण — प्रत्येक ठिकाणी त्यांची हीच कार्यपद्धती दिसते. आज भारत बुलेट ट्रेन, सेमीकंडक्टर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित ऊर्जा, मेट्रो, एक्स्प्रेसवे आणि डिजिटल पायाभूत सुविधांच्या नव्या युगात प्रवेश करत असताना विश्वेश्वरय्यांचा वारसा आणखी महत्त्वाचा वाटतो. कारण तंत्रज्ञान बदलले… साधने बदलली… विकासाचा वेगही बदलला…

पण अभियंत्याचे मूलभूत काम आजही तेच आहे — देशासमोरची समस्या ओळखून तिच्यावर टिकाऊ उपाय उभा करणे…!

म्हणूनच १५ सप्टेंबर हा केवळ ‘Engineers’ Day’ नाही…

तो भारताला आधुनिक करण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या आणि ते स्वप्न धरणांपासून उद्योगांपर्यंत प्रत्यक्षात उतरवणाऱ्या सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या कर्तृत्वाला केलेला मानाचा मुजरा आहे…!