शेतीवरील वाढता भार, कृषी प्रक्रिया उद्योग, मूल्यसाखळी, कार्बन बाजार आणि नवतंत्रज्ञानावर छत्रपती संभाजीनगरात राज्यस्तरीय मंथन

छत्रपती संभाजीनगर : शेतीवर अवलंबून असलेल्या वाढत्या लोकसंख्येला मर्यादित जमीन किती काळ आधार देऊ शकेल, ग्रामीण भागात शेतीपूरक उद्योगांची निर्मिती कशी करता येईल आणि मराठवाड्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रक्रिया उद्योग व मूल्यवर्धनाची जोड कशी देता येईल, या प्रश्नांवर केंद्रित ‘कृषी पर्व’ राज्यस्तरीय परिषद बुधवार, १७ सप्टेंबर २०२६ रोजी छत्रपती संभाजीनगर येथे होणार आहे. चेंबर फॉर अॅडव्हान्समेंट ऑफ स्मॉल अँड मीडियम बिझनेसेस (CASMB) च्या ‘उद्यम विकसित मराठवाडा’ अभियानांतर्गत एमआयटी, छत्रपती संभाजीनगर येथे होणाऱ्या या परिषदेची मध्यवर्ती संकल्पना ‘मराठवाडा — शेतीचं ग्रोथ इंजिन’ अशी ठेवण्यात आली आहे. मराठवाडा मुक्तिसंग्राम दिनाच्या पार्श्वभूमीवर होणाऱ्या परिषदेत शेतीकडे केवळ उत्पादनाच्या दृष्टीने न पाहता कृषी प्रक्रिया, मूल्यसाखळी, पशुधन, कृषी तंत्रज्ञान, बाजारपेठ आणि ग्रामीण उद्योग यांच्या एकत्रित आर्थिक साखळीच्या दृष्टीने विचार करण्याचा प्रयत्न होणार आहे.

शेतीवरील दबावाचा प्रश्न

शेतीवरील वाढता लोकसंख्येचा भार आणि उद्योगांचे विकेंद्रीकरण हा विषय अलीकडेच ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांनी पुण्यात उद्योजकांशी संवाद साधताना मांडला होता. स्वातंत्र्याच्या वेळी देशाची लोकसंख्या सुमारे ३५ कोटी होती आणि त्यापैकी ७० टक्के लोक शेतीवर अवलंबून होते; त्यानंतर लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात वाढली, मात्र उपलब्ध जमीन वाढलेली नाही, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. रस्ते, धरणे, रेल्वे आणि औद्योगिक विकासासाठीही जमिनीचा वापर वाढल्याने शेतीवरील दबाव अधिक तीव्र होत असल्याची त्यांची मांडणी होती. या पार्श्वभूमीवर उद्योग काही मोजक्या शहरांपुरते केंद्रित न राहता राज्याच्या विविध भागांत विस्तारले पाहिजेत, अशी भूमिका पवार यांनी मांडली. औद्योगिकीकरणाचे विकेंद्रीकरण रोजगाराच्या संधी स्थानिक पातळीवर निर्माण करण्यासाठी महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी नमूद केले होते. हीच समस्या मराठवाड्यात अधिक तीव्र स्वरूपात दिसते. शेतीचे तुकडीकरण, अनिश्चित पाऊस, वाढता उत्पादन खर्च आणि मर्यादित स्थानिक रोजगाराच्या संधी यामुळे ग्रामीण तरुणांचा पुणे, मुंबईसह इतर शहरांकडे ओढा कायम आहे. अशा परिस्थितीत शेतमालाचे उत्पादन झाल्यानंतर त्याची प्रक्रिया, साठवणूक, मूल्यवर्धन, ब्रँडिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच यासाठी स्थानिक पातळीवर मजबूत व्यवस्था निर्माण करण्याची आवश्यकता अधोरेखित होत आहे.

सहा प्रमुख विषयांवर चर्चा

‘कृषी पर्व’ परिषदेत सहा प्रमुख विषयांभोवती चर्चा होणार आहे. त्यामध्ये विकासाचे इंजिन म्हणून शेतीची भूमिका, कृषी निविष्ठा परिसंस्था, पशुआरोग्य आणि त्याच्याशी संबंधित मूल्यसाखळी, कार्बन बाजारपेठेतून शेतकऱ्यांसाठी निर्माण होणाऱ्या संधी, हळद आणि अन्य विशेष पिकांच्या भविष्यातील मूल्यसाखळ्या तसेच शाश्वत पुरवठा साखळी यांचा समावेश आहे. महिला सक्षमीकरण, कृषी क्षेत्रातील युवकांचा सहभाग, धोरणसंवाद, वायदे बाजार आणि जोखीम व्यवस्थापन तसेच कृषी तंत्रज्ञानातील नवोन्मेष हे विषयही चर्चेचा भाग असतील.

AI आणि नवतंत्रज्ञानाचाही संदर्भ

शेतीतील तंत्रज्ञानाचा वापर हा आता स्वतंत्र चर्चेचा विषय राहिलेला नाही. पवार यांनीही त्यांच्या अलीकडील संवादात कृत्रिम बुद्धिमत्तेसारखी नवी तंत्रज्ञान व्यवस्था शेतीमध्ये स्वीकारण्याची आवश्यकता अधोरेखित केली होती. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने उत्पादकता वाढवण्याच्या शक्यता तपासल्या पाहिजेत, अशी त्यांची भूमिका होती. मात्र मराठवाड्यासाठी तंत्रज्ञानाचा प्रश्न केवळ डिजिटल साधनांपुरता मर्यादित नसून त्याचा प्रत्यक्ष फायदा शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात, उत्पादन खर्चात, बाजारपेठेत आणि स्थानिक रोजगारनिर्मितीत किती होतो, हे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.

धोरणकर्ते, शास्त्रज्ञ आणि उद्योजक एकाच व्यासपीठावर

नाम फाउंडेशन, एम. एस. स्वामिनाथन रिसर्च फाउंडेशन (MSSRF), साप्ताहिक कृषी विवेक आणि एमआयटी सीएसएन यांच्या सहकार्याने परिषद आयोजित करण्यात आली आहे. धोरणकर्ते, कृषी शास्त्रज्ञ, उद्योजक, शेतकरी उत्पादक कंपन्यांचे प्रतिनिधी आणि कृषी शिक्षण घेणारे विद्यार्थी यांना एका व्यासपीठावर आणून मराठवाड्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी दीर्घकालीन पर्यायांवर चर्चा घडवण्याचा आयोजकांचा उद्देश आहे. शेतीवरचा भार कमी करायचा असेल तर शेतकरी शेती सोडून देणे हा पर्याय नसून शेतीभोवती अधिक उद्योग, अधिक मूल्यवर्धन आणि अधिक स्थानिक रोजगार निर्माण करणे, हा मराठवाड्यासमोरील खरा धोरणात्मक प्रश्न आहे. ‘कृषी पर्व’ परिषदेतून यावर कितपत ठोस दिशा पुढे येते, याकडे आता लक्ष राहणार आहे.

परिषदेसाठी नोंदणी सुरू असून आयोजकांनी इच्छुकांसाठी ऑनलाइन नोंदणीची सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे.

नोंदणी लिंक:
https://forms.gle/QrzazipXMH4TGTxa6