कोकणच्या राजकारणाची (Politics in Konkan) ओळख दीर्घकाळ विचार, मूल्ये आणि वैचारिक शुचिता यांवर आधारित होती. संसदेत गाजलेली बॅरिस्टर नाथ पै यांची भाषणे, मधू दंडवते यांची राष्ट्रीय पातळीवरील छाप, बॅरिस्टर ए. आर. अंतुले यांची प्रभावी राजकीय कारकीर्द, देशाचे पहिले अर्थमंत्री चिंतामणराव देशमुख, संयमी नेतृत्वाचे प्रतीक असलेले सुरेश प्रभू, तसेच हुसेन दलवाई, दी. बा. पाटील, दत्ता पाटील, प्रभाकर पाटील, मोहन पाटील, गोविंदराव निकम, वामनराव महाडिक अशा अनेक नेत्यांनी कोकणच्या राजकारणाला सुसंस्कृत दिशा दिली होती.
मात्र, २१व्या शतकात प्रवेश करताना कोकणच्या राजकारणाचे स्वरूप आमूलाग्र बदलले. आज कोकणात राजकीय नीतिमत्तेपेक्षा पैसा, सत्ताकेंद्रे आणि आर्थिक बळ अधिक प्रभावी ठरताना दिसते.
शब्दांऐवजी पैसा: गेल्या पाच दशकांचा बदल
रायगडपासून सिंधुदुर्गपर्यंतचा कोकण पाहिला, तर गेल्या पन्नास वर्षांत राजकीय गणिते पूर्णपणे बदललेली दिसतात. एकेकाळी “शब्दाला किंमत” होती; आज “पैशाला महत्त्व” आहे. समाजवादी आणि काँग्रेस विचारसरणीचा प्रभाव कोकणात बळकट होता. बॅरिस्टर नाथ पै (Barrister Nath Pai) यांच्यासारख्या समाजवादी नेत्यांचे वर्चस्व आता इतिहासजमा झाले आहे.
तळ कोकणात जगन्नाथराव भोसले, शारदा मुखर्जी, मधू दंडवते, शामराव पेजे यांसारखी नावे संसदेत गाजली. आज कोकण रेल्वे (Konkan Railway) धावते आहे, त्यामागे मधू दंडवते यांचे अथक प्रयत्न आहेत—हे विसरता येणार नाही.
बॅरिस्टर नाथ पै: कोकणचा विवेकशील आवाज
१९२२ मध्ये वेंगुर्ले येथे जन्मलेले बॅरिस्टर नाथ पै उच्च शिक्षणासाठी ब्रिटनला गेले. १९५७, १९६३ आणि १९६७ या तीन लोकसभा निवडणुकांत राजापूर मतदारसंघातून ते मोठ्या मताधिक्याने निवडून आले. संसदेत त्यांच्या वकृत्वाने ते दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या लोकसभेत चमकले.
कला, संस्कृती आणि दशावतार यांसारख्या लोककलेविषयी त्यांना विशेष जिव्हाळा होता. कार्यक्रम आटोपल्यानंतरही रस्त्यात दशावतार सुरू असल्यास ते थांबून कलाकारांचे सादरीकरण पाहत. दुर्दैवाने १९७१ मध्ये अवघ्या ४८व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले आणि कोकण एका सुसंस्कृत नेतृत्वाला मुकले.
मधू दंडवते: साधेपणाचा राजकीय आदर्श
१९७१ च्या निवडणुकीत, काँग्रेसचे वर्चस्व असतानाही, मधू दंडवते (Madhu Dandvate) राजापूर लोकसभा मतदारसंघातून जनता दलाच्या (Janta Dal) तिकिटावर निवडून आले. तब्बल २५ वर्षे त्यांनी या मतदारसंघाचे नेतृत्व केले.
कोकण रेल्वेचा प्रकल्प पूर्णत्वास नेण्यात त्यांचा निर्णायक वाटा होता. रेल्वेमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांच्यासह त्यांनी कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशनची स्थापना केली, जेणेकरून सत्तांतरामुळे पप्रकल्प पूर्ण करण्यात अडथळे येऊ नये.
त्यांचे साधेपण आजही कोकणात सांगितले जाते—खासदार असतानाही स्वतःचे कपडे स्वतः धुणारा नेता, अर्थमंत्री असतानाही गाडी कर्जासाठी बँकेत जाणारा माणूस. असा आदर्श कोकणात पुन्हा दिसलेला नाही.
१९९० नंतरचा टर्निंग पॉइंट
१९९० नंतर कोकणच्या राजकारणात निर्णायक बदल झाला. समाजवादी व काँग्रेस (Congress) प्रभाव कमी होऊन शिवसेनेचा (Shiv Sena) उदय झाला. नारायण राणे यांच्या नेतृत्वाखाली सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी आणि पुढे रायगडमध्ये शिवसेनेची पकड मजबूत झाली.
मुंबई–कोकण हे समीकरण अधिक घट्ट झाले—मुंबईचा शिवसैनिक म्हणजे कोकणची शिवसेना, आणि कोकणचा चाकरमानी म्हणजे मुंबईची शिवसेना.
घराणेशाही आणि सत्तेचे केंद्रीकरण
आज कोकणातील राजकारणात घराणेशाही प्रकर्षाने दिसते—
सिंधुदुर्गमध्ये राणे कुटुंब,
रत्नागिरीत सामंत–कदम–जाधव,
रायगडमध्ये तटकरे आणि ठाकूर.
बापानंतर मुलगा, मुलगी, भाऊ, पुतण्या—हेच राजकारणाचे सूत्र बनले आहे. कार्यकर्ते केवळ सतरंज्या उचलण्यासाठी उरले, अशी भावना पसरली आहे.
शेकाप, संघर्ष आणि विस्मरण
रायगड जिल्ह्यात शेकापने (PWP) दी. बा. पाटील, दत्ता पाटील, प्रभाकर पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकरी, भूमिपुत्र आणि मच्छीमारांसाठी ऐतिहासिक आंदोलने केली. जासई आंदोलन आणि उरण संघर्षाने सरकारला झुकवले. २०१४ पर्यंत शेकापची ताकद कायम होती.
मात्र आज, त्या संघर्षांचे राजकीय स्मरणही फिकट होत चालले आहे.
आजचा कोकण: प्रश्न अधिक, उत्तर कमी
आज कोकणच्या राजकारणात वैचारिकता कमी आणि सत्तानिकटता अधिक महत्त्वाची झाली आहे. विचारधारांपेक्षा समीकरणे, आंदोलनांपेक्षा व्यवस्थापन, आणि जनतेपेक्षा हितसंबंध प्रबळ झाले आहेत.
हा बदल केवळ राजकीय नाही; तो सामाजिकही आहे. आणि म्हणूनच, कोकणातील बदलते राजकारण हे केवळ इतिहासाचे वर्णन नाही, तर भविष्यासाठीचा इशारा आहे.
